مىگويد اگر زمان وجود نداشته باشد بايد نقيضش وجود داشته باشد و صدق كند و چون نقيضش محال است صدق كند پس زمان وجود دارد . معناى اين سخن چيست ؟ . شيخ مىگويد زمان عبارت است از مقدار امكان حركت به يك حد خاصى از سرعت و بُطؤ . حال روى اين كلمه خيلى پافشارى نمىكنيم چون بحث زمان بعد مىآيد . ما از كجا مىگوييم زمان وجود دارد ؟ ما از راه حركت ، وجود زمان را كشف مىكنيم . چطور ؟ يك مسافت معين مثل از اينجا ( قم ) تا اصفهان را در نظر مىگيريم . دو اتومبيل ، يكى با سرعت 60 كيلومتر در ساعت و ديگرى با سرعت 120 كيلومتر در ساعت از اينجا به اصفهان مىروند . نتيجه چه خواهد بود ؟ اتومبيلى كه با سرعت 120 كيلومتر در ساعت حركت مىكند اين مسافت را در سه ساعت طى مىكند و اتومبيلى كه با سرعت 60 كيلومتر در ساعت حركت مىكند در شش ساعت . هر دو متحرك يك مسافت را طى كرده‌اند و مبدأ هر دو قم و مقصد هر دو اصفهان است . در عين اينكه اين دو حركت از جهت امتدادِ مسافت برابر هستند از جنبهء ديگر ، يك حركت كوتاهتر از ديگرى است . پس مىفهميم حركت دو امتداد دارد : يك امتداد به امتداد مسافت و يك امتداد ديگر . حال براى اينكه مطلب روشن‌تر شود همين دو اتومبيل را در نظر بگيريد كه در همين جاده سه ساعت حركت كرده‌اند و ما در يك لحظه آنها را متوقف مىكنيم . يكى از دو اتومبيل به اصفهان رسيده و ديگرى در نيمهء راه است . اين دو حركت از نظر يك امتداد مساوى هستند ولى از حيث امتداد ديگرى تفاوت دارند چرا كه مسافت يكى نصف ديگرى است . پس مىفهميم اين ديگر به ذهن ما مربوط نيست ، اين‌طور نيست كه در واقع و نفس الامر حركت شصت كيلومترى و حركت صد و بيست كيلومترى هيچ تفاوتى ندارند و تنها ذهن ما ميان آنها تفاوت قائل شده است . در واقع و نفس الامر ، اين دو حركت يك نوع اختلافى با يكديگر دارند . شيخ مىگويد آيا مىتوانيم اين را انكار كنيم كه هر حركتى امكان قطع يك مسافت را با سرعت معين در مقدار معين دارد ؟ اين كبوتر كه از روى اين ديوار به روى آن ديوار مىرود ، اگر سرعتش يك متر بر ثانيه باشد ، مقدار امكان حركت آن به يك اندازهء معين است و اگر در هر ثانيه دو متر را طى كند اين مقدار كوتاهتر مىشود . اين را كه ما نمىتوانيم نفى كنيم . پس معلوم مىشود كه زمان وجود دارد .